Қазіргі білім беру кеңістігі тек ақпарат беруге ғана емес, оқушының шығармашылық ойлауын, өзіндік ізденісін және практикалық қабілетін қалыптастыруға бағытталған. Қазақ тілі пәні де осы үдерістен тыс қалмай, тілдік дағдыларды дамытуда жаңа әдістемелік тәсілдерді іздеуге мәжбүр. Солардың ішінде жобалық және зерттеушілік жұмыстар ерекше орын алады. Олар оқушыны тек тілдік нормаларды меңгеруге емес, ойлау қабілетін дамытуға, ақпаратты өңдеуге, логикалық және креативті ойлауға үйретеді.
Жобалық жұмыстар оқушыны өз бетімен білім алу үдерісіне белсенді тартудың тиімді әдісі болып саналады. Қазақ тілінде мәтін жазу, сұхбат жүргізу, ақпарат жинау, презентация жасау сияқты әрекеттер оқушының тілдік дағдыларын әр қырынан дамытады. Жобалық тәсілде оқушы тек берілген тапсырманы орындаушы емес, шешім қабылдаушы, дереккөздерді сараптаушы, өз нәтижесін қорғай білетін тұлғаға айналады. Бұл оқыту формасы коммуникативтік құзыреттілікті қалыптастыруда ерекше тиімді, себебі оқушы өз ойын жүйелі, логикалық түрде жеткізуді үйренеді. Зерттеушілік жұмыс қазақ тілін үйретуде оқушының интеллектуалдық дамуына үлкен серпін береді. Бұл әдіс арқылы оқушы тілдік құбылыстарды талдап, салыстырып, нәтижесінде қорытынды жасайды. Мысалы, фразеологиялық бірліктердің мағынасын зерттеу, сөйлем құрылымындағы ерекшеліктерді салыстыру немесе әр түрлі мәтіндердегі стилистикалық тәсілдерді талдау оқушының тілдік сезімін тереңдетеді. Зерттеушілік әдіс оқушыны пассивті қабылдаушыдан белсенді зерттеушіге айналдырады, бұл оның ойлау дағдысын, талдау және синтез жасау қабілетін дамытады.
Жобалық және зерттеушілік жұмыстар оқушыларға ақпараттық және цифрлық құралдарды тиімді қолдануды үйретеді. Қазіргі заманғы білім беру цифрлық кеңістікпен тығыз байланысты. Оқушылар интернеттен ақпарат жинау, мәтіндерді өңдеу, презентациялар құру, интерактивті құралдарды пайдалану арқылы тілдік дағдыларын ғана емес, ақпараттық сауаттылығын да дамытады. Бұл олардың коммуникациялық қабілеттерін жетілдіреді, өз ойын дәл және анық жеткізе білуді үйретеді.
Қазақ тілін оқытуда жобалық жұмыс оқушылардың шығармашылық әлеуетін ашудың маңызды құралы болып табылады. Мысалы, оқушылар бір тақырыпқа эссе, шағын зерттеу немесе мультимедиалық презентация жасайды. Бұл әрекет тек тілдік нормаларды меңгеруге емес, сөйлеу мәдениеті, мәтін құру қабілеті, сөздік қорды молайтуға да септігін тигізеді. Жобалық жұмыс барысында оқушы өз жұмысын қорғауды үйренеді, сыныптастарымен пікір алмасады, бұл коммуникативтік дағдыларды қалыптастыруға оң әсер етеді.
Зерттеушілік жұмыстың тағы бір маңызды аспектісі – оқушының сыни ойлауын дамыту. Тілдік құбылыстарды зерттеу барысында оқушы тек фактіні жазып қана қоймай, оны бағалайды, салыстырады, логикалық қорытынды жасайды. Бұл процесс оқушының аналитикалық қабілетін жетілдіріп, тілдік деректерді терең түсінуге ықпал етеді. Сонымен қатар зерттеушілік жұмыс оқушыны дербестікке, жауапкершілікке және табандылыққа үйретеді.
Жобалық және зерттеушілік жұмыстар оқыту процесін пәнаралық бағытқа ашуға мүмкіндік береді. Қазақ тілін тек тілдік құзыреттілікті дамыту құралы ретінде ғана емес, басқа пәндермен байланыста қолдануға болады. Мысалы, тарихи немесе әдеби тақырыптар бойынша жоба жасау оқушылардың мәдени білімін кеңейтеді, сөйлеу мәдениетін дамытады, мәтіндік талдау дағдыларын жетілдіреді. Бұл тәсіл оқушыға білімнің тұтастығын сезіндіреді, логикалық ойлау мен шығармашылық қабілетті бірлестіріп дамытады.
Заманауи педагогикада жобалық және зерттеушілік жұмыстардың тиімділігі оқытуда интерактивті әдістерді қолданумен тығыз байланысты. Оқушы сабақта белсенді, өз пікірін білдіретін, топтық жұмысқа қатысатын, презентация жасайтын тұлғаға айналады. Бұл тәсіл оқушыны тек грамматикалық және лексикалық дағдылармен шектемей, тілдік ойлауды жан-жақты дамытады. Мұғалім тек бағыт беруші, кеңесші рөлін атқарады, ал оқушының дербестік қабілеті артады.
Жобалық және зерттеушілік жұмыстың тағы бір артықшылығы – оқушының өз бетімен білім алу дағдысын қалыптастыру. Қазақ тілін меңгеру процесінде оқушы өзіне қызықты тақырып таңдауы, дереккөздерді іздеуі, мәтін құруы, нәтижесін бағалауы қажет. Бұл әрекеттер оқушының зияткерлік белсенділігін арттырады, пәнге деген қызығушылығын күшейтеді. Сонымен қатар ол логикалық ойлау мен тілдік сезімді дамытады, сөйлеу және жазу мәдениетін жетілдіреді.
Оқушылардың тілдік дағдыларын дамытуда жобалық және зерттеушілік жұмыстар оқушының шығармашылық қабілетін ғана емес, әлеуметтік дағдыларын да жетілдіреді. Топтық жұмыс барысында олар бір-бірімен қарым-қатынас жасау, өз пікірін дәлелдеу, басқаларды тыңдау сияқты маңызды дағдыларды меңгереді. Бұл олардың коммуникациялық мәдениетін қалыптастырады, өз ойын жеткізу мәдениетін дамытады.
Қазақ тілін оқытуда жобалық және зерттеушілік тәсілдер оқушының тілдік қорын молайтып қана қоймай, логикалық ойлау, аналитикалық қабілет, сыни ойлау және шығармашылық қабілеттерін дамытуға мүмкіндік береді. Олар оқушыны тек тілдік дағдылармен шектемей, оқу процесіне белсенді қатысатын тұлғаға айналдырады. Сонымен қатар бұл тәсіл оқушыны заманауи білім кеңістігіне бейімдеп, цифрлық және ақпараттық құралдарды тиімді пайдалануға үйретеді.
Қорытындылай келе, жобалық және зерттеушілік жұмыстар қазақ тілін оқытуда оқушының тілдік дағдыларын жан-жақты дамытудың маңызды әдісі болып табылады. Олар оқушыны өз бетімен білім алуға, сыни ойлауға, шығармашылыққа және әлеуметтік өзара әрекетке үйретеді. Мұндай әдіс-тәсілдер оқытуды тек білім беру ғана емес, тұлғаны жан-жақты дамытуға бағыттайды. Жобалық және зерттеушілік жұмыстар оқушының пәнге деген қызығушылығын арттырып, логикалық ойлау мен тілдік сезімін жетілдіреді, нәтижесінде заманауи білім беру талабына сай оқушы қалыптасады.
Гулшат БУКЕЕВА,
№15 «М.Жұмабаев атындағы мектеп» директорының оқу жұмысы жөніндегі орынбасары, қазақ тілі мен әдебиеті пәні мұғалімі.