Күн сәулесі жапыраққа түскенде, көзге көрінбейтін күрделі жұмыс басталады. Өсімдік жарық энергиясын пайдаланып, өзінің өсуіне қажетті органикалық заттар түзеді. Фотосинтез деп аталатын осы үдеріс көптеген тірі ағзалардың қорегі мен атмосферадағы оттектің жаңаруына негіз болады.
Жапырақ жүйкелері су мен еріген заттарды тасымалдауға қатысады.
Жапырақтағы шағын зертхана
Жапырақтың жасыл түсін хлорофилл пигменті береді. Ол жасушалардағы хлоропластарда орналасып, жарық энергиясын сіңіруге қатысады. Жапырақтың жалпақ пішіні жарық түсетін бетті ұлғайтады, ал оның ішкі құрылысы газ алмасуға жағдай жасайды. Қарапайым көрінетін осы мүшеде бір-бірімен байланысқан көптеген реакция жүреді.
Өсімдік суды негізінен тамыры арқылы сіңіріп, өткізгіш ұлпаларымен жапырақтарға жеткізеді. Көмірқышқыл газы жапырақ бетіндегі ұсақ саңылаулар — лептесіктер арқылы енеді. Жарық жеткілікті болғанда су мен көмірқышқыл газынан көмірсулар түзіліп, оттек бөлінеді. Бұл өзгерістерді қысқаша былай көрсетуге болады: жарық энергиясының қатысуымен көмірқышқыл газы мен судан қант және оттек түзіледі.
Ағаштың өсуіне ауа да қатысады
Ағаштың діңі мен бұтақтары қайдан пайда болады? Көпшілік оның бүкіл заты топырақтан келеді деп ойлауы мүмкін. Шын мәнінде, өсімдік денесіндегі көміртектің негізгі көзі — ауадағы көмірқышқыл газы. Фотосинтез кезінде оның көміртегі органикалық қосылыстардың құрамына еніп, кейін өсімдік ұлпаларының түзілуіне жұмсалады. Ал топырақ өсімдікті сумен және минералдық элементтермен қамтамасыз етеді.
Түзілген қанттар өсімдікке энергия көзі әрі құрылыс материалы ретінде қажет. Олардың бір бөлігі өсуге жұмсалып, бір бөлігі крахмал түрінде қор болып жиналады. Сондықтан тұқымның өнуі, жемістің пісуі, жаңа өркеннің пайда болуы өсімдіктің зат түзуі және оны пайдалануымен тығыз байланысты.
Жасыл өсімдіктер күн энергиясын қоректік тізбектерге енгізеді.
Фотосинтез бен тыныс алу
Өсімдік те тірі ағза болғандықтан, үнемі тыныс алады. Тыныс алу кезінде органикалық заттар ыдырап, жасушаның тіршілік әрекетіне қажетті энергия босайды. Бұл үдеріс күндіз де, түнде де жүреді. Ал фотосинтездің жарыққа тәуелді реакциялары үшін жарық қажет. Сондықтан өсімдікті тек оттек бөлетін ағза деп түсіну оның тіршілігін толық сипаттамайды.
Жапырақ неге жасыл болады
Күн сәулесінде түрлі түсті жарық бар. Хлорофилл қызыл және көк аймақтағы жарықты жақсы сіңіреді, ал жасыл жарықтың едәуір бөлігі шағылады немесе жапырақтан өтеді. Сол себепті жапырақ бізге жасыл болып көрінеді. Бұл түс — жапырақтағы пигменттердің жарықпен әрекеттесуінің нәтижесі.
Күзде көптеген жапырақты ағаштарда хлорофилл мөлшері азайып, жасыл түс көмескіленеді. Бұрын оның тасасында қалған сары және қызғылт сары пигменттер айқынырақ көріне бастайды. Кейбір өсімдіктерде қызыл түсті беретін антоциандар да түзіледі. Осылайша күзгі реңктер өсімдік ішіндегі маусымдық өзгерістерді байқатады.
Бір жапырақтың табиғаттағы орны
Фотосинтездің маңызы жеке өсімдікпен шектелмейді. Өсімдікпен қоректенетін жануарлар оның жинаған органикалық заттарын пайдаланады. Оларды басқа жануарлар қорек етеді. Осы байланыстар арқылы күннен келген энергия қоректік тізбектерге таралады. Біз тұтынатын нан, көкөніс пен жемістің пайда болуы да осы үдеріспен байланысты.
Фотосинтез құрлықтағы өсімдіктерде ғана жүрмейді. Балдырлар мен цианобактериялар да жарық энергиясын пайдаланып, органикалық заттар түзеді және оттек бөледі. Олардың су экожүйелеріндегі орны ерекше. Сондықтан тіршілікті қолдайтын бұл үдерісті тек орманмен немесе бақтағы ағаштармен шектеуге болмайды.
Жасыл желекке күнделікті қамқорлық
Өсімдіктің қалыпты өсуіне жарық, су және қолайлы температура қажет. Оларды күту кезінде түрінің ерекшелігін ескерген дұрыс: барлық өсімдікке бірдей мөлшерде су мен тікелей күн сәулесі қажет бола бермейді. Мектеп ауласындағы көшетті күту, ағаш бұтағын сындырмау, топырақты таптамау — табиғатқа жанашырлықтың нақты көрінісі.
Жасыл жапыраққа зер сала қарау биологияны күнделікті өмірден тануға үйретеді. Оның түсі, жүйкелері мен жарыққа қарай орналасуы — тіршілікке бейімделудің белгілері. Кішкентай жапырақтың жұмысын түсінген сайын өсімдіктің табиғаттағы орнын да тереңірек бағалаймыз.
Ақбопе ҚОЖАБЕКОВА,
«М.Шоқай атындағы №26 ЖББМ» коммуналдық мемлкеттік мекемесі
Биология пәні мұғалімі.