Skip to content
Басты бет / Жаңалықтар / ТӘЖІК ТІЛІ САБАҒЫНДА САБАҚ МАҚСАТЫНА ЖЕТУДІҢ ТИІМДІ ЖОЛДАРЫ

ТӘЖІК ТІЛІ САБАҒЫНДА САБАҚ МАҚСАТЫНА ЖЕТУДІҢ ТИІМДІ ЖОЛДАРЫ

14 қаралым

Сабақтың нәтижелі болуы мұғалімнің оқу үдерісін нақты мақсатқа бағыттап ұйымдастыруына байланысты. Тәжік тілі сабағында оқушының тілдік білімін толықтырумен бірге, мәтінді түсінуіне, ойын сауатты жеткізуіне және алған білімін қарым-қатынаста қолдануына жағдай жасау қажет. Осы міндеттерді жүзеге асыру үшін сабақ мақсаты, тапсырмалар мен бағалау өзара үйлесуі тиіс.

Сабақ мақсаты мұғалімнің не түсіндіретінін емес, оқушының сабақ соңында нені орындай алатынын көрсетуі керек. Мысалы, «Мәтін туралы түсінік беру» деген мақсат оқушының нәтижесін нақтыламайды. Ал «Мәтіннің негізгі ойын анықтап, оны екі дерекпен негіздеу» деген мақсат оқу әрекетін де, күтілетін нәтижені де айқындайды. Мұндай нақтылық мұғалімге тапсырма таңдауға, оқушыға өз жұмысын бағалауға көмектеседі.

Мақсатты оқушыға түсінікті жеткізу

Мұғалім сабақтың басында мақсатты оқып берумен шектелмей, оның мәнін оқушылармен бірге талқылағаны дұрыс. «Бүгін нені үйренеміз?», «Оны қалай орындаймыз?», «Нәтижеге жеткенімізді қайдан білеміз?» деген сұрақтар оқушының назарын оқу жұмысына бағыттайды.

Мысалы, тәжік тілі сабағында мақсатты оқушыға түсінікті түрде: «Имрӯз мо фикри асосии матнро муайян мекунем ва онро бо ду далел аз матн асоснок менамоем», – деп ұсынуға болады. Бұл оқушыға мәтінді оқуда қандай нәтижеге ұмтылу керегін көрсетеді.

Осы мақсатқа сәйкес бағалау критерийлері де алдын ала беріледі: мәтіннің негізгі ойын анықтау және оны растайтын екі деректі таңдап, түсіндіру. Сабақ соңында оқушылар өз жұмыстарын осы өлшемдермен салыстырады.

Оқушылардың бастапқы білімін анықтау

Жаңа тапсырманы орындамас бұрын оқушылардың тақырыпқа қатысты не білетінін анықтау маңызды. Қысқа сұрақтар, сурет бойынша әңгіме, тірек сөздермен жұмыс немесе шағын жазба тапсырмасы олардың дайындығын байқауға мүмкіндік береді.

Мысалы, табиғат туралы мәтінді оқыр алдында «Табиатро чӣ гуна ҳифз мекунем?» деген сұрақ қойып, оқушылардан бірнеше сөйлеммен жауап алу ұсынылады. Жауаптар арқылы мұғалім оқушылардың сөздік қорын, сөйлем құрауын және тақырыпты түсінуін байқайды. Егер кейбір сөздер көпшілікке түсініксіз болса, мәтінді оқуға дейін сол сөздермен қысқа жұмыс жүргізіледі.

Бастапқы білімді анықтау сабақ уақытын тиімді пайдалануға да көмектеседі. Оқушылар меңгерген материалды ұзақ қайталаудың орнына, қиындық туғызған тұстарға көбірек көңіл бөлінеді.

Тапсырмаларды мақсатқа сәйкес құрастыру

Сабақтағы әр тапсырма оқушыны күтілетін нәтижеге жақындатуы қажет. Әдістің тартымдылығы оның мақсатқа сәйкестігімен ұштасқанда ғана пайдалы болады. Егер сабақ мақсаты мәтіннің негізгі ойын дәлелдеу болса, тапсырмалардың басым бөлігі ақпаратты түсінуге, маңызды деректі таңдауға және пікірді негіздеуге бағытталғаны дұрыс.

Жұмысты біртіндеп күрделендіруге болады. Алдымен оқушылар мәтіннің тақырыбын анықтайды, кейін әр абзацтағы маңызды ойды белгілейді. Одан соң бүкіл мәтінге ортақ негізгі ойды тұжырымдап, оны дәлелдейтін екі деректі табады. Соңғы кезеңде өз жауабын ауызша немесе жазбаша түсіндіреді.

Мұнда тақырып пен негізгі ойдың айырмашылығын көрсету маңызды. Тақырып мәтіннің не туралы екенін білдірсе, негізгі ой автордың сол тақырып жөнінде не айтқысы келгенін ашады. Мұғалім қысқа мәтін арқылы осы айырмашылықты үлгі ретінде көрсетіп, кейін оқушыларға өз бетінше жұмыс ұсына алады.

Тілдік қолдау және саралау

Бір сыныптағы оқушылардың мәтінді түсіну жылдамдығы мен тілдік мүмкіндігі бірдей бола бермейді. Сондықтан ортақ мақсатқа жету үшін әртүрлі қолдау қажет болуы мүмкін.

Қолдауды қажет ететін оқушыларға шағын сөздік, бағыттаушы сұрақтар және сөйлемнің бастамалары беріледі. Мысалы: «Фикри асосии матн ин аст, ки…», «Ин фикрро ҷумлаи … тасдиқ мекунад», «Далели дуюм…». Мұндай тіректер оқушының ойын жүйелеуге көмектеседі.

Тапсырманы еркін орындайтын оқушыларға таңдалған деректердің қайсысы негізгі ойды неғұрлым дәлелді ашатынын түсіндіру немесе мәтінге басқа тақырып ұсыну тапсырылады. Қосымша жұмыс негізгі мақсатты тереңдетуге бағытталғаны жөн.

Саралау кезінде оқушыға дайын жауап беріп қоюдан сақтану керек. Қолдаудың міндеті – ойлау жұмысын оқушының өзі орындауына мүмкіндік жасау. Дағды қалыптасқан сайын тіректер біртіндеп азайтылады.

Белсенді оқу әрекетін ұйымдастыру

Тәжік тілі сабағында жұптық талқылау, рөлдік әңгіме, мәтінді салыстыру және проблемалық сұрақтар оқушылардың қатысуын арттыруға мүмкіндік береді. Дегенмен әр әрекеттің нақты нәтижесі болуы тиіс.

Мысалы, мәтінмен жұмыс кезінде алдымен әр оқушы негізгі ойды жеке жазады. Кейін жұпта жауаптарын салыстырып, қай тұжырымның мәтін мазмұнына сәйкес келетінін талқылайды. Әрқайсысы өз пікірін мәтіндегі дерекпен негіздейді. Бұдан кейін бірнеше жауап сыныпта қарастырылады.

Жеке ойлануға уақыт беру барлық оқушының жұмысқа қатысуына жағдай жасайды. Ал жұптық талқылау өз жауабын нақтылауға және басқа пікірді тыңдауға көмектеседі. Мұғалім талқылау барысында оқушылардың түсінуін бақылап, қажет жерінде бағыттаушы сұрақ қояды.

Қалыптастырушы бағалау арқылы оқуды түзету

Сабақ мақсатына жету деңгейі тек сабақ соңында анықталмауы керек. Оқу барысында алынған қысқа жауаптар, жазбалар мен түсіндірулер мұғалімге келесі қадамды таңдауға негіз болады.

Мысалы, оқушылардың көбі негізгі ойдың орнына мәтіннің тақырыбын жазса, мұғалім осы айырмашылыққа қайта тоқталады. Егер негізгі ой дұрыс анықталып, дәлелдер сәйкес келмесе, дерек таңдау жолын бірге талдайды. Осылайша бағалау оқу жұмысын дер кезінде түзетуге қызмет етеді.

Кері байланыс нақты әрі орындалатын ұсыныс түрінде берілгені тиімді. «Жауабың толық емес» деудің орнына, «Негізгі ойды дұрыс анықтадың. Енді оны растайтын екінші деректі мәтіннен тауып, байланысын түсіндір» деген пікір оқушыға не істеу керегін көрсетеді. Кері байланыстан кейін жауабын түзетуге уақыт берілсе, оның оқу үшін пайдасы артады.

Сабақ соңындағы нәтижені анықтау

Сабақтың қорытынды тапсырмасы бастапқы мақсатқа сәйкес болуы қажет. Мысалы, мақсат негізгі ойды екі дерекпен негіздеу болса, оқушыларға қысқа мәтін немесе сабақта қарастырылған мәтін бойынша дербес жауап жаздыруға болады. Жұптық жұмыстан кейінгі жеке тапсырма әр оқушының меңгеру деңгейін байқауға мүмкіндік береді.

Оқушының «Түсіндім» деген жауабы немесе көңіл күй белгісі оның мақсатқа жеткенін толық көрсете алмайды. Нақты нәтиже орындалған жұмыстан көрінеді: негізгі ой дұрыс анықталды ма, екі дерек орынды таңдалды ма, олардың байланысы түсіндірілді ме? Мұғалім келесі сабақты жоспарлағанда осы мәліметтерге сүйенеді.

Рефлексия сұрақтары да оқу әрекетіне бағытталғаны жөн: «Негізгі ойды табуға не көмектесті?», «Қай деректі таңдауда қиналдың?», «Келесі жолы нені жақсартасың?». Мұндай сұрақтар оқушыны өз оқуын талдауға үйретеді.

Тәжік тілі сабағында мақсатқа жету нақты жоспарлаудан, жүйелі тапсырмалардан және оқушының жауабына қарай жұмысты түзетуден құралады. Мақсат түсінікті болып, оған жету жолы қолжетімді қадамдарға бөлінгенде, әр оқушы өз ілгерілеуін байқай алады. Мұғалімнің кәсіби міндеті – сол ілгерілеуді нақты жұмыс арқылы анықтап, оқушының келесі қадамына қажетті қолдау көрсету.

Сайёра ИЛЬЯСОВА,

А.Рудаки атындағы №23 ЖББМ тәжік тілі пәні мұғалімі.