Отансүйгіштік баланың күнделікті әрекетінен басталады. Сабаққа жауапкершілікпен дайындалу, берген уәдесін орындау, үлкенді құрметтеу, қоғамдық мүлікке ұқыпты қарау, табиғатты қорғау – осының бәрі азаматтық тәрбиенің нақты көріністері. Сондықтан біздің міндетіміз – оқушыға елді сүю туралы түсінік берумен бірге, сол сүйіспеншілікті пайдалы іске айналдыруға мүмкіндік жасау.
Жауапты азаматтың тұлғалық бейнесі
Жауапты азамат – өз құқығын білетін, өзгенің құқығын құрметтейтін, шешімінің салдарын түсінетін және қоғам өміріне саналы түрде қатысатын тұлға. Ол жетістігіне де, қателігіне де жауап бере алады. Қиындық кездескенде кінәні өзгеден іздемей, мәселені шешуге ұмтылады.
Мұндай азаматтың бойында бірнеше қасиет өзара байланысып қалыптасады. Адалдық оның сөзі мен ісінің бірлігін танытса, еңбекқорлық бастаған жұмысын аяқтауға жетелейді. Әділдік өзгенің еңбегін бағалауға, құрмет адамдармен мәдениетті қарым-қатынас орнатуға көмектеседі. Ал отансүйгіштік осы қасиеттерді ел игілігіне бағыттайды.
Оқушы жауапкершілікті дайын ережені жаттау арқылы ғана меңгермейді. Ол таңдау жасап, міндет алып, нәтижесін бағалаған кезде үйренеді. Мысалы, сыныптағы ортақ жобаға жауапты болған бала уақытты жоспарлауды, достарымен келісуді және өзіне сеніп тапсырылған істі орындауды тәжірибе арқылы түсінеді.
Сондықтан тәрбие жұмысында баланың жасына сай дербестігіне орын беру маңызды. Оқушыға сенім білдіру, пікірін тыңдау, шешім қабылдауға қатыстыру – оның азаматтық ұстанымын қалыптастыратын педагогикалық қадамдар.
Отансүйгіштік тәрбиенің мазмұны
Отансүйгіштік – туған елдің тарихын, тілін, мәдениетін құрметтеу, оның бүгініне жауапкершілікпен қарау және болашағына үлес қосуға ұмтылу.
Бала үшін Отан ұғымы ең алдымен өзіне жақын ортадан басталады. Ол – отбасы, мектеп, туған көше, ауыл немесе қала. Осы ортаны қадірлеуді үйренген бала елге деген құрметтің мәнін тереңірек түсінеді. Мектебінің ауласын таза ұстау, ауылындағы тарихи орын туралы дерек жинау, жалғыз тұратын қартқа көмектесу – баланың туған жерімен байланысын нығайтатын әрекеттер.
Қазақстандық отансүйгіштік тәрбиесінде мемлекеттік тілді құрметтеудің, ұлттық мұраны танудың, елдегі түрлі этнос өкілдерінің мәдениетіне сыйластықпен қараудың орны ерекше. Оқушы өзінің мәдени тамырын танып, сонымен бірге өзге адамның тілі мен дәстүріне құрмет білдіруді үйренуі қажет. Осындай ортада бірлік пен ортақ жауапкершілік сезімі қалыптасады.
Мемлекеттік рәміздерді құрметтеуге тәрбиелеуде де олардың мағынасын түсіндіру маңызды. Тудың, Елтаңбаның, Әнұранның ел тарихымен, халықтың мұратымен байланысын ұғынған бала рәміздерге саналы құрметпен қарайды.
Мектептегі тәрбие: сөзден әрекетке
Тәрбие жұмысының құндылығы өткізілген іс-шаралар санымен ғана өлшенбейді. Оның нәтижесі оқушының мінез-құлқынан, қарым-қатынасынан, ортақ іске қатысуынан байқалады. Сондықтан әрбір тәрбиелік жұмысты жоспарлағанда: «Осы әрекет арқылы оқушы қандай тәжірибе жинақтайды?» деген сұрақты басшылыққа алған жөн.
Мәселен, «Туған жерге тағзым» тақырыбындағы кездесуден кейін оқушылар өз елді мекеніндегі еңбек адамдарымен сұхбат жүргізсе, әңгіме нақты зерттеуге ұласады. Ал экологиялық тәрбие сағатынан соң мектептегі суды үнемдеу жолдарын бақылап, ұсыныс әзірлесе, алған білімі қоғамдық пайдалы іске айналады.
Осы бағытта мектеп тәжірибесінде мына жұмыстарды жүйелі ұйымдастыруға болады:
- «Туған жердің еңбек адамдары» зерттеуі. Оқушылар мұғалім, дәрігер, диқан, құрылысшы және өзге мамандық иелерінің еңбегін танып, елге қызмет етудің күнделікті еңбектен басталатынын түсінеді.
- «Мектепке менің үлесім» бастамасы. Балалар мектеп өміріндегі шағын мәселені анықтап, оны шешудің қолжетімді жолын ұсынады және нәтижесін көрсетеді.
- «Отбасымның өнегелі тарихы» жобасы. Оқушылар отбасы мүшелерінің еңбек жолын, туған жер тарихымен байланысын зерттеп, ұрпақтар сабақтастығын сезінеді.
- «Жақсылыққа бір қадам» еріктілік жұмысы. Балалар жасына сай пайдалы істерге қатысып, көмектің мәнін, әдепті қарым-қатынасты және міндетті соңына дейін орындауды үйренеді.
Мұндай жұмыстарда мұғалім бағыт береді, қауіпсіз жағдай жасайды, ал оқушы бастама көтеріп, жоспарлауға және бағалауға қатысады. Жобаның соңында «Не істедік? Кімге пайдасы тиді? Қандай қиындық кездесті? Келесі жолы нені жақсартамыз?» деген сұрақтар арқылы ой қорытқан дұрыс.
Жауапты азамат – елдің тірегі. Ал сол азаматтың тұлға болып қалыптасуына үлес қосу – баршамызға ортақ міндет.
Б.Хамдамов,
А.Рудаки атындағы № ЖББМ ДТЖЖО.
