Ұлы ғалымның мұрасы – ұрпаққа аманат
Ғылымға бастар жол қызығушылықтан басталып, ізденіс арқылы жалғасады. Ал ізденімпаз ұрпақ тәрбиелеу – білім беру саласының маңызды міндеттерінің бірі.
Қазақ ғылымының тарихында есімі алтын әріптермен жазылған, туған елінің өркендеуіне өлшеусіз үлес қосқан тұлғалар аз емес. Солардың алдыңғы қатарында көрнекті ғалым, академик, геолог Қаныш Имантайұлы Сәтбаевтың орны ерекше. Ол – қазақ ғылымының дамуына жол ашқан, ұлттық ғылыми мектептің қалыптасуына зор еңбек сіңірген, өз өмірін білім мен зерттеуге арнаған бірегей тұлға.
Қаныш Сәтбаевтың өмір жолы – табандылықтың, білімге құштарлықтың, мақсатқа адалдықтың және туған елге қызмет етудің жарқын үлгісі. Оның ғылымға қосқан үлесін танып-білу, еңбегін жас ұрпаққа насихаттау – өткенге құрмет қана емес, болашаққа бағытталған маңызды қадам.
Осы мақсатты негізге алған Қ.Сәтбаев атындағы №48 жалпы білім беретін мектепте «ҚАНЫШТЫ ТАНЫ. ІЗДЕН. ЗЕРТТЕ. ҮЙРЕН!» атты танымдық-шығармашылық жоба қолға алынды. Бастаманы мектептің «Сәт MEDIA» шығармашылық тобы жүзеге асырып, оқушылардың ғылыми-танымдық қызығушылығын арттыруға, зерттеушілік дағдыларын қалыптастыруға және шығармашылық қабілеттерін дамытуға басымдық берді.
Тұлғаны тану – тарихты тану
Әрбір ұлы тұлғаның өмір жолында кейінгі ұрпаққа ой салатын өнеге бар. Қаныш Имантайұлы Сәтбаевтың тағдыры мен ғылыми қызметі де оқушылар үшін терең тағылым мектебі бола алады. Оның ғылым жолындағы табандылығы, күрделі мәселелерді зерттеуге деген ынтасы, ел игілігі үшін атқарған еңбегі жас ұрпақты білімге ұмтылуға үндейді.
Жобаның басты мақсаты – оқушыларға ғалым туралы дайын мәлімет берумен ғана шектелмей, оларды өздігінен ізденуге, деректерді зерделеуге, тарихи тұлғаның еңбегін түсінуге және өзіндік пікір қалыптастыруға бағыттау.
Осы орайда оқушыларға Қаныш Сәтбаевтың өмірбаяны, ғылыми қызметі, геология саласындағы зерттеулері, Жезқазған өңірінің минералдық байлығын зерттеудегі еңбегі және Қазақстан ғылымының дамуына қосқан үлесі туралы материалдармен танысуға мүмкіндік берілді. Әрбір дерек оқушыларды жаңа сұрақтарға жетелеп, білім көкжиегін кеңейтуге ықпал етті.
Танымдық жұмыстың құндылығы да осында: оқушы ақпаратты жай қабылдаушы емес, оны іздейтін, салыстыратын, түсінетін және қорытынды жасайтын белсенді тұлғаға айналады.
«Зерттеушілер бұрышы» – білімге бастар алаң
Жоба аясында мектеп фойесінде арнайы «Зерттеушілер бұрышы» ұйымдастырылды. Бұл бұрыш оқушылардың назарын Қаныш Сәтбаевтың өмірі мен ғылыми мұрасына аударып, оларды тың деректермен танысуға шақыратын танымдық кеңістік ретінде жасақталды.
Мектептің ортақ кеңістігінде орналасқан бұрыштың негізгі идеясы – ғылым мен білімге деген қызығушылықты күнделікті мектеп өмірінің бір бөлігіне айналдыру. Оқушылар үзіліс кезінде де ғылыми тұлға туралы мәліметтерді оқып, өздерін қызықтырған деректерге назар аударып, қосымша ақпарат іздеуге ынталана алады.
«Зерттеушілер бұрышы» – жай ғана ақпарат орналастырылған орын емес. Ол – сұрақ туындайтын, ой қозғалатын, ізденіске бастайтын орта. Өйткені үлкен жаңалықтың бастауы да кейде қарапайым ғана сұрақтан туындайды.
«Бұл дерек нені білдіреді?», «Ғалым қандай қиындықтарды еңсерді?», «Оның еңбегі бүгінгі өмірімізбен қалай байланысты?» деген сауалдар оқушыны тереңірек ойлануға жетелейді. Осындай шағын ізденістердің өзі білімге деген тұрақты қызығушылықтың қалыптасуына негіз бола алады.
Жобаның мазмұны да осы идеямен сабақтас: Қаныш Сәтбаевты тану – оның есімін білумен шектелмейді, оның ғылымға деген көзқарасын түсінуді, еңбегінен өнеге алуды және білімнің адам өміріндегі маңызын сезінуді білдіреді.
Эссе – оқушының ойы мен ізденісінің көрінісі
Жобаның маңызды бағыттарының бірі ретінде оқушылар арасында эссе жазу жұмысы ұйымдастырылды. Эссе – белгілі бір тақырып туралы ақпарат жинақтап қана қоймай, автордың өзіндік ойын, көзқарасын және түсінігін білдіретін шығармашылық жұмыс.
Оқушылар Қаныш Сәтбаевтың өмірі мен қызметін зерделей отырып, ұлы ғалымның тұлғалық қасиеттері, ғылым жолындағы табандылығы, туған елге сіңірген еңбегі туралы ой толғауға мүмкіндік алды. Мұндай тапсырма олардың жазба тілін дамытуға, ойды жүйелі жеткізуге, ақпаратты саралауға және тұжырым жасауға үйретеді.
Эссе жазу барысында оқушының алдында бірнеше міндет тұрады: қажетті деректерді табу, оларды түсіну, маңызды ақпаратты іріктеу, өз пікірін қалыптастыру және оны сауатты жеткізу. Бұл үдеріс оқушының зерттеушілік мәдениетін қалыптастыруға ықпал етеді.
Байқаудың мәні тек үздік жұмысты анықтауда емес. Оның басты құндылығы – әрбір қатысушыға ізденуге мүмкіндік беруінде. Бір оқушы ғалымның балалық шағына қызықса, екіншісі оның ғылыми жаңалықтарын зерттейді, үшіншісі Қаныш Сәтбаевтың еңбегінен табандылық пен отансүйгіштік туралы ой түйеді. Әр жұмыстың артында баланың жеке ізденісі мен өзіндік түсінігі жатыр.
Оқушылардың шығармашылық белсенділігі олардың ғылымға деген қызығушылығын арттырып қана қоймай, тарихи тұлғаларды тануға, ұлттық құндылықтарды бағалауға және өз ойын еркін білдіруге жол ашады.
Ізденіске бастау алған 4 «А» сыныбы
Жобаның назар аударарлық тұстарының бірі – бастауыш сынып оқушыларының белсенді қатысуы. Атап айтқанда, 4 «А» сыныбынан 14 оқушы эссе жазып, өз жұмыстарын арнайы «Зерттеушілер қорабына» тапсырды.
Бұл – бастауыш сынып оқушыларының да ғылыми-танымдық жұмыстарға қызығушылық таныта алатынын көрсететін жақсы үлгі. Әрине, төртінші сынып оқушысының зерттеуі үлкен ғылыми еңбекпен тең емес. Алайда оның белгілі бір тұлға туралы мәлімет жинап, оқығанын түсініп, өз ойымен бөлісуге талпынуы – болашақтағы ізденіс дағдыларының алғашқы баспалдағы.
Баланың бойындағы қызығушылықты дер кезінде қолдау маңызды. Бүгін эссе жазып, өз ойын қағазға түсірген оқушы ертең ғылыми жоба дайындауға, тәжірибе жасауға, зерттеу жүргізуге қызығуы мүмкін. Ең бастысы – оған сұрақ қоюға, ізденуге және өз ойын айтуға мүмкіндік беру.
«Зерттеушілер қорабы» да осы идеяны жүзеге асыратын шығармашылық құралға айналды. Оқушылар өз еңбектерін арнайы орынға тапсыру арқылы ортақ іске қатысудың, өз жұмысын ұсынудың және шығармашылық еңбегін бағалаудың мәнін сезінеді.
Төртінші сынып оқушыларының осындай бастамаға қатысуы ғылымды насихаттау жұмысының жас ерекшелігіне қарамастан әр оқушыға қолжетімді бола алатынын аңғартады. Білімге деген құштарлықты қалыптастыру үшін баланың жасына сай тапсырма беріп, оның алғашқы қадамын қолдау жеткілікті.
Ғылымға қызығушылық – болашаққа салынған инвестиция
Қазіргі білім беру жүйесінің міндеті – оқушыға дайын білімді меңгертумен қатар, өздігінен білім алуға үйрету. Ақпарат көп заманда деректі табу ғана жеткіліксіз; оны дұрыс түсіну, салыстыру, талдау және қорытынды шығару да аса маңызды.
Осы тұрғыдан алғанда, «ҚАНЫШТЫ ТАНЫ. ІЗДЕН. ЗЕРТТЕ. ҮЙРЕН!» жобасының мазмұны ерекше мәнге ие. Ол тарихи тұлғаның мұрасын насихаттауды оқушылардың функционалдық сауаттылығын, зерттеушілік қабілетін және шығармашылық ойлауын дамытумен ұштастырады.
Жобаның төрт негізгі сөзі де өзара сабақтасқан мағынаны білдіреді.
Таны. Ұлы тұлғаның өмір жолын, еңбегін, ғылымға қосқан үлесін білу.
Ізден. Қосымша деректер жинау, сұрақтарға жауап іздеу, жаңа ақпаратпен танысу.
Зертте. Мәліметтерді саралау, салыстыру, олардың мәнін түсіну және өз тұжырымыңды қалыптастыру.
Үйрен. Алған біліміңнен өнеге алып, оны өмірде қолдануға ұмтылу.
Осы төрт қадам оқушының танымдық белсенділігін арттырып, білімге деген саналы көзқарасын қалыптастыруға ықпал етеді. Сонымен бірге мұндай жұмыс мектепте оқуға, ойлануға және шығармашылыққа ынталандыратын ортаны дамытуға мүмкіндік береді.
Ұлттық ғылымға құрмет – ел болашағына құрмет
Қаныш Сәтбаевтың есімін ұлықтау – оның ғылыми еңбектерін еске алумен ғана шектелмейді. Бұл – қазақ ғылымының қалыптасу тарихын таныту, ұлттық ғылыми жетістіктерді бағалау және жас ұрпаққа білімнің ел дамуындағы орнын түсіндіру.
Ғалымның өмірі бізге үлкен мақсатқа жету үшін білім, табандылық және үздіксіз ізденіс қажет екенін көрсетеді. Ол зерттеуші болудың мәнін өз еңбегімен дәлелдеді. Сондықтан оның мұрасы бүгінгі оқушы үшін де өзекті: қай салада білім алса да, адам ізденуден тоқтамауы керек.
Мектеп қабырғасында ұйымдастырылатын осындай жобалар оқушылардың бойында ғылымға құрмет, туған ел тарихына қызығушылық, еңбекті бағалау және жауапкершілік сезімін қалыптастыруға көмектеседі. Әрбір танымдық жұмыс баланың дүниетанымын кеңейтіп, жаңа мақсаттарға ұмтылуына түрткі болуы мүмкін.
Осы бастама арқылы оқушыларға ұлы ғалымның өмір жолын танып қана қоймай, оның еңбегінен өздеріне қажетті өнеге алуға мүмкіндік жасалды. Ал бұл – білім беру мен тәрбие жұмысын өзара байланыстыратын маңызды бағыт.
«Сәт MEDIA» – шығармашылық пен таным тоғысқан орта
Жобаны ұйымдастыруда мектептің «Сәт MEDIA» шығармашылық тобының бастамасы ерекше орын алады. Мектеп өміріндегі маңызды оқиғаларды ақпараттық тұрғыдан таныстырумен қатар, оқушылардың танымдық қызығушылығын арттыратын мазмұнды жобаларды жүзеге асыру – шығармашылық топ жұмысының маңызды бағыттарының бірі.
«Сәт MEDIA» атауы мектептің атын иеленген Қаныш Сәтбаевтың есімімен де үндеседі. Осы үндестік шығармашылық топтың танымдық жобасына өзіндік мағына беріп, мектеп тарихы мен ұлы ғалым мұрасын байланыстыра түседі.
Медиа жұмысының мүмкіндігі тек фото мен бейне түсіру, жаңалық жариялаумен шектелмейді. Ол – пайдалы ақпаратты тарату, оқушыларды ортақ іске жұмылдыру, білім мен тәрбиені насихаттау алаңы. Ал ғылыми-танымдық жоба осы мүмкіндікті мазмұнды іске бағыттаудың бір үлгісі болды.
Оқушылардың эссе жазуы, арнайы бұрышпен танысуы, ізденіс нәтижелерін ұсынуы – білімге деген қызығушылықты арттыруға бағытталған өзара байланысты жұмыстар. Осындай бастамалар мектептегі шығармашылық ортаны жандандырып, оқушылардың қабілетін ашуға мүмкіндік береді.
Бүгінгі ізденіс – ертеңгі жетістік
Қаныш Имантайұлы Сәтбаевтың өмірі мен ғылыми мұрасы жас ұрпаққа әлі талай ой салып, талай ізденіске жол ашары сөзсіз. Ұлы ғалымның еңбегін тану арқылы оқушылар ғылымның қоғам үшін маңызын түсінеді, білімнің адамды алға жетелейтін күш екенін сезінеді.
«ҚАНЫШТЫ ТАНЫ. ІЗДЕН. ЗЕРТТЕ. ҮЙРЕН!» жобасы – бір реттік іс-шарадан гөрі, оқушыны танымға жетелейтін идеяның маңызын көрсететін бастама. «Зерттеушілер бұрышы» мен эссе жұмыстары балаларға жаңа ақпаратпен танысуға, ой қорытуға және өз қабілетін сынауға мүмкіндік берді.
Бәлкім, бүгін Қаныш Сәтбаев туралы алғашқы эссесін жазған оқушы ертең ғылымның белгілі бір саласына қызығушылық танытар. Бәлкім, бүгін қойылған бір сұрақ болашақтағы үлкен ізденіске бастау болар. Өйткені ғылымға апарар жолдың алғашқы қадамы – білуге деген құштарлық.
Ұлы ғалымның өнегелі жолы жас ұрпақты білімге ұмтылуға, ізденуден жалықпауға және ел игілігі үшін еңбек етуге үндейді. Ал мектептің міндеті – сол ұмтылысты қолдап, әр баланың бойындағы қызығушылықтың қанат жаюына жағдай жасау.
Таныған тұлғаңнан тағылым ал, ізденістен жалықпа, зерттеуден тоқтама, үйренуден жалықпа! Бұл – Қаныш Сәтбаевтың ғылыми мұрасын насихаттауға арналған жобаның негізгі идеясы әрі жас ұрпаққа бағытталған үндеуі.
Ақмарал АСАН,
СәтМедиа жетекшісі.