Аңдатпа. Мақалада суретке сүйеніп оқиға құрастыру арқылы қазақ тілі сабағында оқушылардың шығармашылық жазылымын дамыту жолдары ұсынылады. Көргенін сипаттаудан кейіпкердің ойын болжауға, оқиғаны әртүрлі көзқараспен баяндауға және алғашқы мәтінді редакциялауға дейінгі жұмыс кезеңдері көрсетіледі.
Түйін сөздер: қазақ тілі, шығармашылық жазылым, суретпен жұмыс, оқиға құрастыру, кейіпкер, редакциялау.
Кіріспе
Қазақ тілі сабағында жазу тапсырмасы берілгенде оқушылар көбіне «Неден бастаймын?» деген сұраққа тіреледі. Бірі қызықты ой тапса да, оны ретімен жеткізе алмайды; екіншісі қатесіз жазуға ұмтылып, қиялындағы оқиғаны қысқартып жібереді. Мұғалім жазылымды оқушыға жақын жағдаяттан бастап, оның ойына еркіндік берсе, мәтін құрастыру шығармашылық әрекетке айналады.
Сурет осы жұмыстың қолайлы бастауы бола алады. Онда кейіпкер мен орта көрінеді, ал көрінбейтін бөлігі — кейіпкердің мақсаты, оқиғаның себебі, келесі қадам — оқушының қиялына беріледі. Бір суреттен бірнеше түрлі оқиға тууы мүмкін. Оқушы өз нұсқасының өзгелерден айырмашылығын көргенде, өз сөзінің құндылығын сезінеді.
«Бір сурет – мың оқиға» тәсілінің мәні
Бұл тәсілде сурет дайын жауапты табуға арналған көрнекілік емес, ой қозғайтын мәтіннің бастауы болады. Мұғалім оқиғаға жол ашатын, бірақ барлығын түсіндіріп бермейтін бейнені таңдайды. Мысалы, жаңбырдан кейінгі мектеп ауласында орындық үстінде көк дәптер қалып қойған. Дәптер кімге тиесілі? Оны бірінші кім байқайды? Ішінде не жазылған? Оқушы осы сұрақтарға сүйеніп, өзіндік оқиға құрастыра алады.
Жұмысты үш қадаммен бастауға болады: байқау — болжау — баяндау. Байқау кезінде оқушылар суретте анық көрінетін бөлшектерді атайды. Болжау кезінде сол бөлшектерге сүйеніп, мүмкін болатын себептерді ұсынады. Баяндау кезінде бір болжамды таңдап, оны басы, дамуы және шешімі бар оқиғаға айналдырады. Бұл тәртіп қиялды шектемей, ойды жүйелеуге көмектеседі.
Бір көрініске бірнеше көзқарас
Шығармашылықты дамытудың бір жолы — оқиғаны әр кейіпкердің атынан айтқызу. Көк дәптерді жоғалтқан оқушы алаңдауы мүмкін, оны тапқан бала иесін іздейді, ал кезекші мұғалім жағдайды басқаша байқай алады. Кейіпкерлердің мақсаты өзгерген сайын олардың сөз таңдауы мен мәтіннің көңіл күйі де өзгереді.
Мысалы, мұғалім «Дәптерді тапқан оқушының атынан үш сөйлем жаз» деп бастап, кейін «Енді осы сәтті дәптер иесінің атынан баянда» дейді. Оқушылар екі нұсқаны салыстырғанда кімнің не білетінін, қандай сөз қолданатынын анықтайды. Осы талқылау баяндаушыны таңдау, етістіктің шағын сақтау, есімдіктерді орынды қолдану сияқты тілдік мәселелерге алып келеді.
«Кейіпкерге хат» тапсырмасын да қолдануға болады. Оқушы оқиғадағы бір кейіпкерге сұрақ немесе кеңес жазады, ал жұбы сол кейіпкердің атынан жауап береді. Бұл жұмыс диалог құруға, кейіпкер әрекетін дәлелдеуге және адресатқа лайық сөз таңдауға жаттықтырады.
Сабақтағы жұмыс үлгісі
Мұғалім орындықтағы дәптер бейнеленген суретті көрсетіп, оқушыларға екі баған толтыртады: «Анық көріп тұрғаным» және «Менің болжамым». Мәселен, «орындық дымқыл», «дәптер көк» деген жауаптар бірінші бағанға, «иесі асығыс кетіп қалған» деген ой екіншісіне жазылады. Бұл қадам нақты байқау мен қиялдан туған жорамалды ажыратуға көмектеседі.
Келесі кезеңде оқушылар жұппен кейіпкер мен оқиғаның шешімін таңдайды. Әрқайсысы өз бетінше шағын әңгіме жазады: оқиға қай жерде басталды, кейіпкер қандай қиындыққа тап болды, не істеді және соңында не өзгерді? Бір оқушы дәптерді тапқан баланың иесін іздегенін жазса, екіншісі оның ішіндегі сурет арқылы жаңа достық басталғанын суреттеуі мүмкін.
Алғашқы нұсқа дайын болған соң оқушылар мәтін алмасады. Оқырман оқиғаның өзіне қызықты болған тұсын атап, бір нақты сұрақ қояды: «Кейіпкер дәптердің кімге тиесілі екенін қалай білді?» немесе «Соңғы шешімге не себеп болды?». Автор осы сұраққа сүйеніп, түсініксіз жерін толықтырады. Соңғы оқылымда сөйлемдердің байланысын, сөз қайталауын, емле мен тыныс белгілерін тексереді.
Тілдік мақсат пен бағалау
Еркін қиялдау тілдік мақсатты көмескі қалдырмауы керек. Мұғалім сабаққа сай бір-екі басымдық таңдай алады: оқиғаның ретін білдіретін сөздерді қолдану, кейіпкердің көңіл күйін сипаттау, диалогтағы тыныс белгілерін дұрыс қою немесе бір сөзді орынсыз қайталамау.
Оқиғаны бағалағанда мынадай өлшемдерді қолдануға болады: суреттегі кемінде бір бөлшек мәтінмен байланысқан; оқиғаның басы, дамуы және аяқталуы түсінікті; кейіпкердің әрекетіне себеп берілген; сөздер мен сөйлемдер ойды анық жеткізеді; кері байланыстан кейін мәтін жақсартылған. Бағалау бір ғана «дұрыс» оқиғаны іздемейді. Ол оқушының өз идеясын қаншалықты жүйелі әрі сауатты жеткізгенін көрсетеді.
Әр оқушыға мүмкіндік беру
Кейбір оқушыға әңгімені бастау үшін «Бір күні…», «Осы кезде…», «Ақырында…» сияқты тіректер, үш сұрақтан тұратын жоспар немесе кейіпкерлер тізімі қажет болуы мүмкін. Басқаларына оқиғаны тосын бұрылыспен аяқтау, оны екі баяндаушының атынан жазу не соңын ашық қалдыру тапсырмасы ұсынылады. Ауызша әңгімелеп алып жазуға көшуді қалайтын оқушыға да сондай мүмкіндік берген пайдалы.
Мұғалімнің кері байланысы шығармашылық шешімді сақтай отырып, мәтінді жақсартуға бағытталады. Мысалы: «Дәптердің иесін табу жолын қызықты ойлапсың. Енді кейіпкер бұл шешімге қалай келгенін бір сөйлеммен көрсет». Мұндай пікір оқушыға қиялын жалғастыруға да, ойын нақтылауға да көмектеседі.
Қорытынды
«Бір сурет – мың оқиға» тәсілі оқушылардың жазуға кірісуін жеңілдетіп, әрқайсысына өзіндік оқиға ұсынуға жағдай жасайды. Суретті байқау, болжам жасау, кейіпкердің атынан баяндау және мәтінді қайта өңдеу барысында шығармашылық ой мен тілдік дәлдік қатар дамиды. Қазақ тілі сабағында оқушының ерекше идеясын тыңдап, оны түсінікті мәтінге айналдыруға көмектесу — жазылымға қызығушылық қалыптастырудың маңызды жолы.
Еренбай Бақберген
А.Рудаки атындағы №23 ЖББМ
қазақ тілі пәні мұғалімі .