Тіл үйретудегі басты мақсат – оқушының ережені білуімен қатар, оны күнделікті қарым-қатынаста қолдана алуына көмектесу. Орыс тілі сабағында сөздік қорды молайту, ойын жүйелі жеткізу, сұхбаттасушыны тыңдау және орынды жауап беру дағдылары өзара байланыста қалыптасады. Сондықтан мұғалім әр сабақта оқушыға сөйлеуге себеп болатын, өмірлік тәжірибесіне жақын тапсырмалар ұсынуы қажет.
Оқушылардың тілдік дайындығы әртүрлі болады. Бірі мәтінді түсінгенімен, өз ойын айтуда қиналса, екіншісі сөздерді білгенімен, сөйлем құрауда қателеседі. Кейбір оқушылар қате жауап беруден қысылып, әңгімеге қатыспайды. Осындай жағдайда мұғалімнің міндеті – оқушының деңгейін ескеріп, ойын айтуына қолдау көрсету және сыныпта сенімді қарым-қатынас орнату.
Өмірмен байланысты тапсырмалардың маңызы
Сөйлеу дағдысын дамыту үшін оқушы тілдің нақты жағдайда қалай қолданылатынын түсінуі керек. «Дүкенде», «Кітапханада», «Қонақта», «Мектептегі бір күн» сияқты жағдаяттар осы мақсатқа сай келеді. Мұндай тапсырмаларда оқушылар сөздерді жеке жаттап қана қоймай, оларды белгілі бір мақсатпен қолданады: сұрайды, түсіндіреді, таңдайды, келіседі немесе өз пікірін дәлелдейді.
Мысалы, «Кітапханада» тақырыбында бір оқушы кітапханашы, екіншісі оқырман рөлін атқарады. Оқырман өзіне қажетті кітапты сұрап, қандай шығармаларды ұнататынын түсіндіреді. Кітапханашы бірнеше нұсқа ұсынып, таңдау себебін айтады. Әңгімеге тірек ретінде «Я хотел бы прочитать…», «Меня интересуют книги о…», «Что вы можете посоветовать?» деген сөйлем үлгілерін беруге болады. Оқушылар тапсырманы меңгерген сайын тіректер азайтылып, еркін сөйлеуге мүмкіндік жасалады.
Мәтінмен жұмысты сөйлесімге бағыттау
Мәтін оқу сабағы мазмұнды қайталап айтумен шектелмеуі қажет. Мәтін оқушының ойлануына, салыстыруына және пікір білдіруіне негіз бола алады. Ол үшін оқу алдындағы, оқу кезіндегі және оқудан кейінгі тапсырмаларды бір мақсатқа біріктірген тиімді.
Оқу алдында мұғалім тақырыпқа қатысты сурет немесе сұрақ ұсынып, оқушылардың болжамын тыңдайды. Оқу барысында негізгі ойды анықтау, кейіпкердің әрекетін түсіндіретін сөйлемді табу, түсініксіз сөздің мағынасын контекст арқылы болжау жұмыстары орындалады. Оқудан кейін оқушылар кейіпкерге кеңес береді, оқиғаның жалғасын құрастырады немесе автор көтерген мәселе жөнінде пікір алмасады.
Мысалы, достық туралы мәтіннен кейін «Как ты оцениваешь поступок героя?», «Что бы ты посоветовал ему?», «Была ли у тебя похожая ситуация?» деген сұрақтар қоюға болады. Мұндай сұрақтар оқушыны дайын жауапты іздеуден жеке ойын білдіруге жетелейді. Пікірдің мәтінмен байланысын сақтау үшін мұғалім жауапты нақты оқиға немесе үзіндімен негіздеуді сұрайды.
Жұптық және топтық жұмысты ұйымдастыру
Жұптық жұмыс әр оқушының сөйлеу уақытын көбейтуге мүмкіндік береді. Дегенмен оқушыларды жұпқа бөлу жеткіліксіз: тапсырманың мақсаты, орындалу реті және нәтижесі түсінікті болуы керек.
Мәселен, «Демалыс күнін жоспарлау» тапсырмасында жұптағы оқушыларға әртүрлі ақпарат беріледі. Бірінде іс-шаралардың уақыты мен бағасы, екіншісінде қатысушылардың қызығушылығы мен бос уақыты көрсетіледі. Олар бір-біріне сұрақ қойып, ортақ шешімге келуі тиіс. Ақпараттың әртүрлі болуы сөйлесуге нақты қажеттілік туғызады.
Топтық жұмыста да әр оқушының үлесі анықталғаны дұрыс. Бір оқушы ұсыныс айтса, екіншісі дәлел келтіреді, үшіншісі нақтылаушы сұрақ қояды, төртіншісі ортақ шешімді таныстырады. Рөлдерді ауыстырып отыру барлық оқушының түрлі сөйлеу әрекетіне қатысуына жағдай жасайды.
Сөздік қорды белсенді қолдануға үйрету
Жаңа сөзді білу мен оны сөйлеуде қолдану арасында айырмашылық бар. Сондықтан сөздік жұмысы аудармамен шектелмей, сөз тіркесі, сөйлем және шағын әңгіме құрастыру арқылы жалғасуы қажет.
Мысалы, «путешествие» тақырыбындағы сөздерді меңгергенде оқушыларға сапар бағытын таңдау, жолға қажетті заттарды түсіндіру немесе досына барған жерін сипаттау ұсынылады. Бір тақырыптың сөздері бірнеше тапсырмада қайталанып қолданылса, оқушы оларды сөйлеу барысында біртіндеп еркін пайдалана бастайды.
Байланыстырып сөйлеуге арналған тіркестерге де назар аудару маңызды. «Я считаю, что…», «Потому что…», «Например…», «Я согласен с этим мнением, так как…» сияқты құрылымдар оқушыға ойын ретімен жеткізуге көмектеседі. Мұғалім оларды дайын үлгі ретінде ұсынып, кейін оқушының өз бетінше қолдануын қадағалайды.
Цифрлық құралдарды мақсатқа сай пайдалану
Аудиожазба, қысқа бейнематериал және дыбыстық хабарлама сөйлеу жұмысын түрлендіруге мүмкіндік береді. Мысалы, оқушы белгілі бір тақырыпта бір минуттық аудиожазба дайындап, оны тыңдағаннан кейін қай тұсын толықтыру керегін анықтай алады. Алғашқы және түзетілген жазбаны салыстыру өз сөйлеуіне саналы қарауға үйретеді.
Мектеп өмірі туралы шағын подкаст та пайдалы тапсырма бола алады. Оқушылар тақырып таңдап, сұрақтар әзірлейді, сұхбат жүргізеді және жазбаны өңдейді. Жұмыс барысында мұғалім мәтінді толық жаттап оқуға сүйенбей, негізгі ойлар жазылған жоспар бойынша сөйлеуге бағыттайды. Жазбаны жариялау жоспарланса, оқушылардың жеке деректерін қорғау және тиісті келісім алу мәселелері ескеріледі.
Цифрлық құралды таңдауда негізгі өлшем – оның сабақ мақсатына сәйкестігі. Құрал оқушыға сөйлеуге, өзін тыңдауға немесе кері байланыс алуға көмектескенде ғана оқу жұмысын мазмұнды толықтырады.
Зулхумор ТУРУШЕВА,
А.Рудаки атындағы №23 ЖББМ орыс тілі пәні мұғалімі.
