Аңдатпа. Мақалада тұрақты тіркестерді мәнмәтін арқылы меңгертудің шығармашылық жолы ұсынылады. «Сөз детективтері» тәсілінде оқушы тілдік белгі іздейді, тіркестің мағынасы туралы болжам жасайды, оны тексереді және өз сөзінде қолданады.
Түйін сөздер: қазақ тілі, сөздік қор, тұрақты тіркес, мәнмәтін, тілдік зерттеу, шығармашылық тапсырма.
Кіріспе
Сөздік қоры бай оқушы ойын дәл әрі әсерлі жеткізе алады. Алайда жаңа тіркестің мағынасын жаттап алу оны сөйлегенде немесе жазғанда орынды қолдануға әрдайым жеткізбейді. Оқушы тіркестің қандай жағдайда айтылатынын, сөйлемге қандай реңк қосатынын және тура мағынасынан қалай ерекшеленетінін түсінуі қажет. Бұл әсіресе қазақ тіліндегі тұрақты тіркестерді үйреткенде маңызды.
«Қол ұшын беру» дегенді сөзбе-сөз түсінген бала тіркестің көмектесу мағынасын бірден аңғармауы мүмкін. Ал осы тіркес достың қиын сәтте жанынан табылғаны туралы мәтінде кездессе, оның мәнін жағдайдың өзінен болжай алады. Мұғалім дайын анықтаманы бірден ұсынбай, алдымен тілдік белгілерді тапқызса, сабақ зерттеуге ұқсайды. «Сөз детективтері» тәсілінің негізі де осы.
Тәсілдің негізгі қадамдары
Алғашқы қадам -мәнмәтіннен белгі табу. Мұғалім тұрақты тіркес қолданылған шағын сөйлем немесе үзінді береді. Оқушылар оның алдындағы және кейінгі сөздерге назар аударады: кім не істеді, қандай жағдай болды, сөйлеушінің көңіл күйі қандай? Мысалы: «Айдана байқауға дайындалғанда, құрбысы оған қол ұшын берді. Екеуі тапсырмаларды бірге қарап шықты». Екінші сөйлем тіркестің мағынасын болжауға көмектеседі.
Екінші қадам -болжам айту. Оқушылар тіркестің мағынасын өз сөзімен түсіндіріп, қай сөз немесе әрекет осы ойға жетелегенін көрсетеді. Бірнеше болжамды дәлелмен салыстыру талқылауды жандандырады.
Үшінші қадам -тексеру. Сынып өз болжамын мұғалім дайындаған түсіндірмемен немесе сөздікпен салыстырады. «Неліктен болжамымыз сәйкес келді?» немесе «Қай жерде шатастық?» деген сұрақтарға жауап береді. Мағынаны анықтағаннан кейін тіркестің қай жағдайда орынды айтылатынын талқылайды.
Төртінші қадам -қолдану. Оқушы тіркесті дайын сөйлемге көшірмей, өз жағдаятын құрастырады: диалог жазады, қысқа хабарлама дайындайды немесе кейіпкердің әрекетін сипаттайды. Осылайша тіркес оқушының белсенді сөздік қорына өте бастайды.
Сабақтағы шығармашылық тапсырма
Сабақ басында мұғалім тақтаға «қол ұшын беру», «тіс жармау», «көзді ашып-жұмғанша» тіркестерін жазып, әрқайсысына қатысты қысқа жағдай ұсынады. Оқушылар жұппен жұмыс істеп, қай жағдай қай тіркеске сәйкес келетінін анықтайды. Мысалы, «Досы олимпиадаға дайындалғанда бірге есеп шығарды» деген жағдай алғашқы тіркеске сәйкес келеді; «Сыйлық туралы ешкімге айтпады» деген жағдай екіншісінің мағынасын ашады.
Кейін әр жұпқа шағын мәтін беріледі. Оның ішінде бір тұрақты тіркес бар, бірақ түсіндірмесі жазылмаған. Оқушылар мәтіндегі белгілерді атап, мағынасына болжам ұсынады. Өз шешімін қорғағанда «Біз бұл тіркесті … деп түсіндік, себебі мәтінде … делінген» деген үлгіні пайдалана алады. Бұл жұмыс мәтіннен дәлел табуға және ойын жүйелі айтуға жаттықтырады.
Соңында оқушылар «Бір тіркес -бір көрініс» атты жұмыс орындайды. Олар таңдаған тіркесі орынды естілетін екі-үш репликалық диалог жазады. Қалғандары тіркестің мағынасын диалогтың өзінен табады. Егер тыңдаушыларға мағынасы түсініксіз болса, авторлар жағдаятты толықтырып, жұмысын қайта өңдейді.
Тура және ауыспалы мағынаны салыстыру
«Көзді ашып-жұмғанша» тіркесін оқушы көздің қимылы ретінде елестете алады, бірақ мәтінде ол істің өте тез болғанын білдіреді. Мұғалім «Бұл сөйлемде шынымен көз туралы айтылып тұр ма?» деген сұрақ қояды. Оқушылар тіркесті «тез» сөзімен алмастырып көреді, содан соң екі сөйлемнің әсерін салыстырады. Нәтижесінде тұрақты тіркестің мағынамен қатар бейнелілік беретінін байқайды.
Тіркестерді көптеп жаттатудан гөрі бірнешеуін әртүрлі жағдайда қайта қолдану пайдалы. Алғашқы тапсырмада мағынасын болжаған оқушы келесі жұмыста оны кейіпкер сөзіне енгізіп, кейін өз мәтінін редакциялағанда орындылығын тексере алады.
Саралау және бағалау
Кейбір оқушыға мағынасы айқын көрінетін қысқа мәтін, сурет немесе сөйлемнің басы беріледі. Еркін жұмыс істейтін оқушыға бір тіркестің екі түрлі жағдаятта қалай естілетінін салыстыру немесе жай сөз бен тұрақты тіркестің айырмасын түсіндіру ұсынылады. Барлығының ортақ міндеті -тіркесті мағынасын түсініп, орынды қолдану.
Бағалауға төрт өлшем жеткілікті: оқушы мәнмәтіннен кемінде бір белгі табады; тіркестің мағынасын өз сөзімен түсіндіреді; болжамын дәлелдейді; тіркесті жаңа сөйлемде немесе диалогта орынды қолданады. Мұғалім «Мағынасын таптың, енді кейіпкердің қандай әрекеті бұған дәлел екенін көрсет» сияқты нақты кері байланыс береді.
Қорытынды
«Сөз детективтері» тәсілі тұрақты тіркестерді жаттап алатын тізімнен қызықты тілдік зерттеуге айналдырады. Оқушы мәтіндегі белгілерді байқап, болжам жасап, оны дәлелдеп, тіркесті өз сөзінде қолданғанда мағынаны тереңірек түсінеді. Мұндай жұмыс сөздік қорды байытумен бірге байқағыштықты, дәлелді сөйлеуді және сөзді жағдайға сай таңдауды
дамытуға мүмкіндік береді.
Абдулла Аңсагүл
А.Рудаки атындағы №23 ЖББМ
қазақ тілі пәні мұғалімі.