Аңдатпа. Мақалада қазақ тілі сабақтарында оқушылардың тыңдалым, айтылым, оқылым және жазылым дағдыларын өзара байланыстыра дамыту жолдары қарастырылады. Тілдік білімді өмірлік жағдаятта қолдануға бағытталған тапсырмалар, саралау және кері байланыс тәсілдері ұсынылады.
Түйін сөздер: қазақ тілі, коммуникативтік дағды, тілдік орта, саралау, кері байланыс.
Кіріспе
Тілді білу тек грамматикалық ережелерді жатқа айтумен өлшенбейді. Оқушы өз ойын түсінікті жеткізіп, өзгені тыңдап, мәтіндегі маңызды ақпаратты ажыратып, қажетті жағдайда сауатты жаза алғанда, тілдік білім күнделікті өмірде мәнге ие болады. Сондықтан қазақ тілі мұғалімінің маңызды міндеттерінің бірі — әр сабақта оқушыға тілді қолдануға мүмкіндік беретін орта құру.
Сыныптағы тілдік орта сұрақ қою, болжам жасау, пікірін дәлелдеу, жұппен талқылау және жазғанын түзету сияқты әрекеттер арқылы қалыптасады. Осындай жұмыста оқушы сөзді дайын үлгі ретінде қабылдамай, оны қарым-қатынас құралы ретінде пайдаланады.
Төрт дағдының өзара байланысы
Тыңдалым, айтылым, оқылым және жазылымды бір-бірімен байланыстыру сабақтың тиімділігін арттырады. Мысалы, оқушы алдымен қысқа сұхбатты тыңдап, негізгі ойды анықтайды. Кейін сол тақырыптағы мәтінді оқып, деректерді салыстырады, жұбымен талқылайды және өз ұсынысын жазады. Бір тақырып аясындағы мұндай әрекеттер жаңа сөздерді әртүрлі жағдайда қолдануға мүмкіндік береді.
Сабақ басында «Бүгін нені үйренеміз?» деген сұрақпен қатар «Бұл дағдыны қайда қолданамыз?» деген сұрақты да қойған пайдалы. Мысалы, хабарландыру жазуды үйренген оқушы мектептегі іс-шара туралы нақты әрі қысқа ақпарат құрастыра алады. Ал пікір білдіруге арналған тіркестерді меңгерген оқушы топтық талқылауда ойын сыпайы және дәлелді жеткізеді.
Оқушыны сөйлетуге көмектесетін тәсілдер
«Ойлан — жұптас — бөліс». Мұғалім ашық сұрақ ұсынады. Оқушылар алдымен жеке ойланады, кейін жұппен пікір алмасады, соңында ортақ тұжырымын сыныпқа айтады. Жеке ойлануға берілген уақыт жауап беруге қиналатын балалардың да талқылауға қатысуына көмектеседі. «Неліктен?», «Қандай дәлел келтіресің?» деген қосымша сұрақтар жауапты тереңдетеді.
Жағдаяттық диалог. Оқушыларға өмірде кездесетін рөлдер беріледі: кітапханашы мен оқырман, журналист пен сұхбат беруші, сынып өкілі мен мектеп кеңесінің мүшесі. Тапсырмада әңгімелесудің мақсаты анық көрсетіледі. Мысалы: «Кітапханадағы жаңа кітаптарды таныстыру үшін үш сұрақ қойып, жауап негізінде қысқаша ұсыныс жаса». Бұл жұмыс сұрақты орынды қоюға, жауапты мұқият тыңдауға және сөзді жағдаятқа сай таңдауға үйретеді.
«Дерек пен пікір». Оқушылар мәтіндегі тексеруге болатын деректерді автордың бағалауынан ажыратады. Кейін өз пікірін «Менің ойымша…, себебі…», «Мәтіндегі … дерегі бұған дәлел» сияқты тіркестер арқылы жеткізеді. Осылайша оқылым айтылыммен ұштасып, оқушы тұжырымын дәлелдеуге дағдыланады.
Редакторлық шеберхана. Жазылымнан кейін оқушылар бір-бірінің жұмысын алдын ала белгілі өлшемдер бойынша оқиды: ойдың анықтығы, мәтіннің құрылымы, тілдік сауаттылығы. Олар қатені белгілеумен шектелмей, «Бұл сөйлемдегі негізгі ойды нақтылай аласың ба?» тәрізді көмекші сұрақтар қояды. Автор кері байланысты пайдаланып, мәтінін қайта өңдейді.
Сабақта қолдануға болатын тапсырма үлгісі
«Мектеп ауласын қалай таза ұстаймыз?» деген тақырыпты алайық. Мұғалім оқушыларға аула тазалығы жөніндегі қысқа хабарлама мен екі түрлі ұсынысты береді. Оқушылар мәтіннен мәселені және ұсынылған шешімдерді табады. Жұппен сөйлескенде әрқайсысы қай ұсынысты қолдайтынын айтып, бір дәлел келтіреді. Одан кейін шағын топ үш нақты әрекеттен тұратын жоспар құрастырады. Соңында әр оқушы мектеп қауымына арнап қысқа үндеу жазады.
Бұл тапсырмада оқушы мәтіннен ақпарат алады, өзгелердің пікірін тыңдайды, дәлелді жауап береді және белгілі аудиторияға арналған мәтін жазады. Жұмысты бағалау өлшемдері де түсінікті болуы мүмкін: мәселені дұрыс атайды; кемінде бір дәлел келтіреді; ұсынысын нақты әрекет түрінде жазады; үндеудің адресатына сай сөз қолданады. Осы өлшемдер оқушыға өз жұмысын тексеруге көмектеседі.
Қорытынды
Қазақ тілі сабағында коммуникативтік дағдылар оқушы тіл арқылы нақты міндет шешкенде дамиды. Мәтін оқу, пікір алмасу, дәлел келтіру және жазғанын өңдеу өзара байланысқан сабақта бала тілдік ереженің не үшін қажет екенін түсінеді. Мұғалімнің міндеті — түсінікті мақсат қою, әр оқушыға сөйлеуге мүмкіндік беру, қажетіне қарай қолдау ұсыну және ілгерілеуді нақты кері байланыспен көрсету. Осындай жүйелі жұмыс оқушының қазақ тілінде ойын сенімді әрі сауатты жеткізуіне негіз қалайды.
Алия САДЫКОВА,
А. Рудаки атындағы № 23 ЖББМ КММ Қазақ тілі пәнінің мұғалімі.