Мақалада орыс тілі сабақтарында оқушылардың тыңдау, сөйлеу, оқу және жазу дағдыларын шығармашылық тапсырмалар арқылы дамыту жолдары ұсынылады. «Дыбыссыз бейнеге дауыс беру» және «Сынып — редакция» тәсілдері негізінде тапсырманы ұйымдастыру, тілдік қолдау көрсету, мәтінді өңдеу және нәтижені бағалау мәселелері қарастырылады.
Түйін сөздер: орыс тілі, тілдік дағды, шығармашылық тапсырма, диалог, мәтін, редакциялау, кері байланыс.
Кіріспе
Орыс тілі сабағында оқушы сөздің мағынасын түсініп, ережені меңгеруімен қатар, ойын тыңдаушыға түсінікті жеткізуді де үйренеді. Ол үшін оқулықтағы жаттығуларды орындау жеткіліксіз: оқушыға сұрақ қою, жауапты тыңдау, ақпаратты салыстыру, пікірін дәлелдеу және өз мәтінін түзету мүмкіндігі қажет. Тілдік білім осындай әрекеттерде қолданылғанда, оқушы оның күнделікті қарым-қатынасқа қажет екенін байқайды.
Шығармашылық тапсырма міндетті түрде күрделі жоба немесе үлкен мәтін болуы шарт емес. Бір суретке екі сөйлемдік сипаттама жазу, қысқа диалогқа лайықты жауап таңдау немесе хабарландыруды нақтылау да оқушыны тіл туралы ойлануға жетелейді. Ең бастысы — тапсырманың мақсаты түсінікті, адресаты белгілі және нәтижесін жақсартуға мүмкіндік болуы.
Тілдік әрекеттерді бір тапсырмада байланыстыру
Тыңдалым, айтылым, оқылым және жазылым бір тақырып аясында тоғысқанда, оқушы жаңа сөзді бірнеше жағдайда қолданады. Мысалы, ол алдымен қысқа хабарламаны тыңдап, негізгі ақпаратты жазады. Кейін сол тақырыптағы мәтінді оқып, екі деректі салыстырады. Жұппен талқылаған соң, өз ойын шағын мәтін түрінде ұсынады. Мұндай сабақта әр әрекеттің келесі қадамға қызмет ететіні оқушыға анық көрінеді.
Мұғалім тапсырма алдында қолдануға болатын тілдік үлгілерді көрсете алады: «Я считаю, что…», «По моему мнению…», «Это подтверждает пример…», «Можешь уточнить…?». Үлгі дайын жауаптың орнына жүрмейді; ол оқушыға өз ойын бастауға көмектеседі. Уақыт өте келе тірек сөздер азайтылып, оқушының өз бетінше сөйлеу мүмкіндігі кеңейеді.
«Дыбыссыз бейнеге дауыс беру» тәсілі
Бұл тәсілде оқушыларға қысқа, жасына сай, дыбысы өшірілген бейнеүзінді көрсетіледі. Алдымен олар кейіпкерлердің әрекетін сипаттайды: кім қайда келді, не өзгерді, кейіпкерлер қандай сезімде болуы мүмкін? Одан кейін жұптар жағдаятқа сай екі-үш ауыз реплика құрастырып, бейнеге дауыс береді. Бір көрініске бірнеше түрлі диалог дайындалуы оқушыларға сөз таңдау арқылы оқиғаның реңкі қалай өзгеретінін байқауға мүмкіндік береді.
Тапсырмада диалогтың табиғилығына назар аударған жөн. Кейіпкерлердің сөздері олардың әрекетіне сай ма? Сұраққа жауап берілді ме? Сөйлеушілер бір-бірін тыңдап тұрғаны сезіле ме? Мұғалім осы сұрақтарды талқылатқаннан кейін оқушылар алғашқы нұсқасын түзетеді. Осылайша шығармашылық жұмыс сөздік қорды қолдану, сөйлем құрау және диалог мәдениетін дамытуға қызмет етеді.
«Сынып — редакция» тәсілі
Екінші тәсілде сынып шағын редакцияға айналады. Бір топ мектептегі іс-шара туралы ақпарат жинайды, екіншісі сұхбат сұрақтарын әзірлейді, үшіншісі қысқа жаңалық мәтінін жазады. Тапсырма басталғанда мұғалім мәтіннің кімге арналғанын және қандай сұрақтарға жауап беруі керегін нақтылайды: не болды, қайда өтті, кім қатысты, оқырман үшін қандай мәлімет маңызды?
Мысалы, оқушылар сыныпта өткен кітап алмасу күні туралы шағын хабар дайындай алады. Әуелі олар қатысушыларға сыпайы әрі нақты сұрақтар қояды. Алынған жауаптарды жазып, расталмаған пікірді нақты дерек ретінде бермеуді талқылайды. Содан кейін төрт-бес сөйлемдік жаңалық құрастырады. Соңғы кезеңде редакторлар мәтіннің тақырыбын, сөйлемдердің байланысын, сөз қайталауларын және емлесін тексереді.
Бұл жұмыста грамматикалық тақырыптарды мәтінмен байланыстыруға болады. Мысалы, төл сөзді рәсімдеу, етістіктің шақтарын орынды қолдану немесе сөйлемдегі тыныс белгілерін тексеру қажеттігі оқушының өз мәтінін өңдеу кезінде туындайды. Оқушы ереженің хабарды анық жеткізуге қалай көмектесетінін көреді.
Саралау және бағалау
Сыныптағы оқушылардың тілдік дайындығы әртүрлі болғандықтан, барлығына ортақ мақсат қойып, көмек көлемін өзгерту тиімді. Қолдауды қажет ететін оқушыға тірек сөздер, сұрақ үлгілері немесе мәтін жоспары беріледі. Ойын еркін жеткізетін оқушы бірнеше дереккөзді салыстырып, тақырыптың екі нұсқасын ұсынып немесе сұхбат жауабынан маңызды дәйексөз таңдап жұмыс істей алады.
Бағалау өлшемдерін тапсырмадан бұрын айтқан дұрыс. Мысалы, жаңалық мәтініне мынадай өлшемдер жарайды: негізгі оқиға түсінікті берілген; маңызды мәліметтер нақты; сөйлемдер өзара байланысқан; сөздер оқырманға сай таңдалған; мәтін тексеріліп, қажетті түзету енгізілген. Бұл өлшемдер оқушыны өз жұмысын жақсартуға бағыттайды.
Кері байланыс нақты болғанда пайдалы. «Жақсы жаздың» деген жалпы пікірдің орнына «Оқиғаның орнын және қатысушыларын анық көрсеткенсің. Енді алғашқы сөйлемге оның қашан өткенін қос» деп айту оқушыға келесі қадамын түсіндіреді. Қайта өңделген нұсқаны салыстыру оның ілгерілеуін көруге көмектеседі.
Қорытынды
Орыс тілі сабағындағы шығармашылық тапсырмалар оқушыны тілдік білімді нақты мақсатпен қолдануға жетелейді. Дыбыссыз бейнеге диалог құрастыру сөйлеуге ынталандырса, редакциялық жұмыс ақпаратты түсіну, сұрақ қою, жазу және түзету дағдыларын біріктіреді. Мұғалім түсінікті мақсат, қажетті тілдік тірек және нақты кері байланыс ұсынғанда, әр оқушы өз мүмкіндігіне сай қатысып, орыс тілінде ойын сенімді жеткізуге бір қадам жақындайды.
Умида ЭРГАШЕВА,
А. Яссауи атындағы №22 жалпы білім беретін мектептің орыс тілі пәнінің мұғалімі.