Мұғалім бағыттаса, ЖИ – тіл үйренудің қуатты серігі. Бағыттамаса – жай ғана «дайын жауап» беретін машина.
Оқушы ағылшын тілінде шағын мәтін жазды дейік. Мұғалімнің қолында – отыз дәптер, ал әр жұмысқа жеке, егжей-тегжейлі пікір жазуға уақыт жоқ. Сол оқушының телефонында бір минутта қатесін көрсетіп, сөйлесуге дайын тұратын көмекші бар. Бұл – жасанды интеллект (ЖИ). Енді сұрақ «ЖИ сабаққа келді ме?» емес. Сұрақ басқа: біз оны қалай пайдаланамыз?
Мұғалімді алмастыра ма?
Жоқ. Бірақ мұғалімнің рөлі өзгеріп жатыр. Бұрын сызба қарапайым болатын: мұғалім тапсырма береді, оқушы орындайды, мұғалім тексереді. Енді ЖИ қатысқан жаңа модель пайда болды: оқу мақсаты қойылады, оқушы ЖИ-мен жаттығады, нәтижені тексеріп салыстырады, содан кейін мұғалім кері байланыс береді, ең соңында оқушы өзі ойланады.
Бұл модельде мұғалім – ұйымдастырушы, ЖИ – көмекші, ал басты әрекет етуші – оқушы. UNESCO да генеративті ЖИ-ді білімге адамды басты орынға қойған тәсілмен енгізуді ұсынады: технология оқу мақсатын алмастырмауы керек, адамның қабілетін дамытуы тиіс.
Төрт тілдік дағдыға не береді?
- Тыңдалым: деңгейге сай аудиомәтін мен сұрақтар дайындалады. Негізгі ойды оқушы өзі табады.
- Айтылым: әуежайда, мейрамханада, қонақүйде, сұхбатта – кез келген жағдайды модельдеп, қорықпай сөйлесуге мүмкіндік беріледі. Оқушының өз жауабы басым болуы шарт.
- Оқылым: мәтін A1, A2 немесе B1 деңгейіне бейімделеді. ЖИ жасаған қорытындыны түпнұсқамен тексеру керек.
- Жазылым: жоспар құруға, қатені табуға көмектеседі. Алғашқы нұсқаны оқушы өзі жазады; ЖИ – автор емес, тек редактор.
Ғылыми зерттеулер не дейді?
Цифрлар көңіл көншітерлік. 2025 жылғы бір мета-талдау 2019–2025 жылдардағы 23 зерттеуді біріктіріп, ЖИ негізіндегі оқытудың ағылшын тілін шет тілі ретінде меңгеруге әсерін Hedges’ g = 1.10 деп бағалады. Авторлар жазылым дәлдігінде, сөйлеу еркіндігінде және мотивацияда оң өзгеріс байқаған. Тағы бір 2025 жылғы мета-талдау 46 зерттеудегі 117 әсер көлемін қарап, жалпы әсерді g = 0.74 деп көрсетті.
Дегенмен бір маңызды ескерту бар: нәтиже автоматты түрде келмейді. Ол құралдың түріне, оқушы деңгейіне, тапсырма сапасына және мұғалімнің әдістемелік шешіміне байланысты. Тиімді формула қарапайым: мұғалім + педагогика + ЖИ.
Тосқауылдар және олардың шешімі
British Council жүргізген зерттеуге 118 елден 1 348 ағылшын тілі мұғалімі қатысты. Олардың 24%-ы ЖИ құралдарын мүлде қолданбайтынын айтқан. Демек, технологияның болуы оны сауатты қолданумен тең емес. Мұғалімге енді ЖИ сауаттылығы қажет.
Негізгі қауіптер мен шешімдер:
- Дайын жауапты көшіру. Алғашқы нұсқаны оқушы өзі жазады, ЖИ тек ұсыныс береді, оқушы өзгерісін түсіндіреді.
- Жалған ақпарат. ЖИ жауабын оқулықпен және сенімді дереккөзбен салыстыру.
- Академиялық адалдық. Тек нәтижені емес, процесті бағалау: жоба, ЖИ пікірі, түзетілген нұсқа, рефлексия.
- Жеке деректер. Аты-жөнін, мекенжайын, телефонын және жеке фотоны ЖИ-ге енгізбеу.
Мектепке арналған 5C моделі
Алдымен оқу мақсаты (Curriculum), содан кейін оқушының жасы мен деңгейі (Context), одан соң ЖИ көмегімен жасалған жұмыс (Create), нәтижені тексеру (Check) және соңында оқушының өз ойын айтып, қорғауы (Communicate). Қысқасы: ЖИ жасайды – оқушы тексереді – мұғалім бағыттайды.
Болашаққа көзқарас
Жақын жылдары әр оқушының деңгейіне бейімделетін жеке тілдік тьютор, айтылым мен дыбыстауға жедел пікір беретін жүйелер, мәтін, дауыс, сурет пен видеоны біріктіретін оқыту және оқушы жауабына қарай өзгеретін тапсырмалар кеңінен таралады. Мұғалім ақпарат беруші емес, оқу дизайнері, тәлімгер және сыни ойлауды қалыптастырушы болады.
Қорытынды
ЖИ-дің тиімділігі оның қаншалықты «ақылды» екеніне емес, мұғалімнің оны қандай мақсатпен қолданатынына байланысты. Біздің міндет – ЖИ-ді жақсы қолданатын оқушыны ғана емес, ЖИ берген ақпаратты сыни бағалайтын, ағылшын тілінде өз ойын дербес жеткізе алатын және технологияны жауапкершілікпен пайдаланатын тұлғаны тәрбиелеу.
Ақмарал ДАРМЕНОВА,
«М.Шоқай атындағы №26 жалпы білім беретін мектеп» КММ ағылшын тілі пәні мұғалімі.